Fatura keserken, sözleşme imzalarken ya da bir başvuru formunu doldururken karşımıza çıkan iki seçenek vardır: gerçek kişi ve tüzel kişi. İş kurmayı düşünen biri için bu ayrım yalnızca bir kutucuk işaretlemekten ibaret değildir; sorumluluğun sınırını, ödenecek vergiyi ve işin nasıl yönetileceğini belirler. Bu yazıda iki kavramı ve aralarındaki farkları sade bir dille açıklıyoruz.
Gerçek Kişi Nedir?
Hukukta gerçek kişi, insan demektir. Kişilik, çocuğun sağ ve tam olarak doğduğu anda başlar ve ölümle sona erer. Her gerçek kişi hak ehliyetine sahiptir, yani haklara ve borçlara sahip olabilir. Kendi fiilleriyle hak edinip borç altına girebilmek, yani fiil ehliyeti için ise ayırt etme gücüne sahip, ergin ve kısıtlanmamış olmak gerekir.
Tüzel Kişi Nedir?
Tüzel kişi, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere bir araya gelen kişi ya da mal topluluklarına hukuk düzeninin tanıdığı bağımsız kişiliktir. Elle tutulur bir varlığı yoktur; ancak tıpkı bir insan gibi kendi adına mal edinebilir, sözleşme yapabilir, borçlanabilir, dava açabilir ve kendisine dava açılabilir. Tüzel kişinin mal varlığı, onu kuran ya da yöneten kişilerin mal varlığından ayrıdır.
Tüzel Kişi Türleri
Kamu hukuku tüzel kişileri
Kanunla ya da kanunun verdiği yetkiyle kurulurlar: devlet, il özel idareleri, belediyeler, köyler, üniversiteler ve kamu kurumları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları gibi.
Özel hukuk tüzel kişileri
- Dernekler: Kazanç paylaşma dışında bir amaç için bir araya gelen kişi topluluklarıdır.
- Vakıflar: Belirli bir amaca özgülenmiş mal topluluklarıdır.
- Ticaret şirketleri: Anonim, limited, kolektif, komandit şirketler ve kooperatifler.
- Sendikalar ve siyasi partiler
Burada sık yapılan bir hataya dikkat çekmek gerekir: Gündelik dilde “şahıs şirketi” denilen şahıs işletmesi, tüzel kişi değildir. İşletmenin sahibi gerçek kişi tacirdir; işletme ile sahibi hukuken aynı kişidir. Adi ortaklığın da tüzel kişiliği yoktur.
Gerçek Kişi ile Tüzel Kişi Arasındaki Farklar
- Varlık: Gerçek kişi insandır; tüzel kişi hukukun tanıdığı soyut bir varlıktır.
- Kişiliğin başlangıcı: Gerçek kişilik doğumla başlar. Tüzel kişilik, kanunun öngördüğü kuruluş işlemleri tamamlandığında kazanılır; ticaret şirketlerinde ticaret siciline tescille, vakıflarda mahkeme nezdindeki sicile tescille, derneklerde kuruluş bildiriminin yetkili makama verilmesiyle.
- Kişiliğin sona ermesi: Gerçek kişilik ölümle, tüzel kişilik ise fesih, tasfiye ya da kanunda öngörülen diğer nedenlerle sona erer.
- Hak ehliyeti: Tüzel kişiler; cins, yaş ve hısımlık gibi yalnızca insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildir. Evlenemez, mirasçı olarak kan bağına dayanamaz; ancak vasiyet yoluyla kendilerine mal bırakılabilir.
- İradenin açıklanması: Gerçek kişi kendi adına bizzat hareket eder. Tüzel kişi iradesini organları aracılığıyla ortaya koyar: genel kurul, yönetim kurulu, müdürler gibi.
- Adres: Gerçek kişinin yerleşim yeri, sürekli kalma niyetiyle oturduğu yerdir. Tüzel kişinin yerleşim yeri, kuruluş belgesinde aksi yoksa işlerinin yönetildiği yerdir.
- Kimlik: Gerçek kişi kimlik numarasıyla, tüzel kişi vergi kimlik numarası ve sicil kaydıyla tanımlanır.
- Sorumluluk: Gerçek kişi borçlarından bütün mal varlığıyla sorumludur. Tüzel kişi borçlarından kendi mal varlığıyla sorumlu olur; ortakların sorumluluğu şirket türüne göre değişir.
- Vergi: Gerçek kişilerin kazancı gelir vergisine, sermaye şirketlerinin kazancı kurumlar vergisine tabidir.
- Cezai sorumluluk: Ceza sorumluluğu şahsidir; tüzel kişiler hakkında hapis cezası uygulanmaz, ancak kanunda öngörülen güvenlik tedbirleri ve idari yaptırımlar uygulanabilir.
İş Kuracaklar İçin Bu Ayrım Ne Anlama Gelir?
Şahıs işletmesiyle faaliyet gösteren bir girişimci gerçek kişi olarak hareket eder. Kuruluş hızlı ve masrafsızdır, muhasebe yükü hafiftir; buna karşılık işletmenin borçlarından kişisel mal varlığıyla sınırsız sorumludur ve kazancı artan oranlı gelir vergisine tabidir.
Limited ya da anonim şirket kuran girişimci ise ayrı bir tüzel kişi oluşturur. Şirketin borçlarından kural olarak şirket sorumludur; ortakların riski taahhüt ettikleri sermayeyle sınırlıdır. Bununla birlikte kamu borçları bakımından ortakların ve yöneticilerin kanunda öngörülen sorumlulukları saklıdır. Kuruluş ve işletme maliyetleri daha yüksektir, kazanç kurumlar vergisine tabidir ve kâr dağıtımında ayrıca vergilendirme söz konusudur.
Hangi yapının uygun olduğu; beklenen ciroya, ortak sayısına, işin risk düzeyine ve büyüme hedefine göre değişir. Pazaryerleri ve ödeme kuruluşları her iki yapıyı da kabul eder; önemli olan vergi mükellefi olmaktır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki ya da mali danışmanlık yerine geçmez; şirket türü seçerken bir mali müşavire ve gerektiğinde bir avukata danışmanız yerinde olur. Vergi yükümlülüklerinin ayrıntıları için e-ticaret yapanlar için ödenmesi gereken vergiler yazımıza, işe yeni başlayanlara tanınan kolaylıklar için genç girişimci destekleri içeriğimize ve iş yaşamı kategorimize göz atabilirsiniz.
