Türkçe, yüzyıllar boyunca komşu kültürlerle kurduğu ilişkiler sonucunda pek çok dilden sözcük almıştır. Bunların en büyük bölümünü Türkçede kullanılan Arapça ve Farsça kelimeler oluşturur. Kitap, kalem, dünya, hava, şehir, renk, hafta gibi her gün kullandığımız sözcüklerin çoğu bu iki dilden gelir. Peki bir sözcüğün Türkçe kökenli olmadığını, Arapçadan mı Farsçadan mı geldiğini nasıl anlayabiliriz? Kesin yanıt için köken bilgisi sözlüğüne bakmak gerekir; ancak aşağıdaki ipuçları çoğu durumda doğru tahmin yapmayı sağlar.
Türkçe Kökenli Olmayan Sözcükleri Tanımanın Yolları
Türkçenin ses kuralları, alıntı sözcükleri ayırt etmek için iyi bir başlangıç noktasıdır:
- Büyük ünlü uyumuna uymama: Türkçe kökenli sözcüklerde kalın ve ince ünlüler genellikle bir arada bulunmaz. Kitap, kalem, insan, dükkân gibi sözcükler bu kurala uymaz.
- Sözcük başındaki sesler: Türkçe kökenli sözcükler genellikle c, f, h, j, l, m, n, r, z sesleriyle başlamaz (birkaç istisna ve yansıma sözcük dışında). Cevap, fikir, hava, lezzet, millet, rüzgâr, zaman bu yüzden alıntıdır.
- F, j ve h sesleri: İçinde f ve j bulunan sözcüklerin neredeyse tümü alıntıdır.
- İki ünlünün yan yana gelmesi: Saat, şiir, fiil, aile gibi sözcükler Türkçenin yapısına aykırıdır.
- Sözcük sonundaki b, c, d, g: Türkçe kökenli sözcükler bu seslerle bitmez; alıntılarda bu sesler çoğunlukla sertleşmiştir (kitab → kitap).
- Uzun ünlüler ve düzeltme işareti: Âlem, hâl, kâğıt gibi uzun ünlü içeren sözcükler alıntıdır.
- Sözcük başında ya da sonunda çift ünsüz: Aşk, renk, dost, çift gibi tek heceli sözcüklerin bir bölümü alıntıdır.
Arapça Kökenli Sözcükler Nasıl Anlaşılır?
- Üç harfli kök ve kalıplar: Arapça sözcükler bir kökten kalıplarla türetilir ve aynı kökten gelenler aile oluşturur: ilim, âlim, muallim, malumat, talim; kitap, kâtip, mektup, kütüphane; hüküm, hâkim, mahkeme, hükûmet. Böyle bir aile görüyorsanız sözcük büyük olasılıkla Arapçadır.
- Baştaki “m” kalıpları: Mektep, mahkeme, müdür, muhafız, mesken, misafir gibi me-, mu-, mü-, ma- ile başlayan pek çok sözcük Arapça kalıplardan gelir.
- “te-” ve “ta-” ile başlayan kalıplar: Teşekkür, tebrik, tahsil, taklit, tecrübe.
- “is-” ve “in-” ile başlayan kalıplar: İstiklal, istifa, inkılap, intizam.
- “-at / -et” ile bitenler: Hareket, kıymet, hayat, malumat, teşkilat.
- “-î” nispet eki: Millî, tarihî, edebî, resmî.
- “-iyet / -iyat” ekleri: Cumhuriyet, medeniyet, edebiyat, ciddiyet.
- Kesme işaretiyle gösterilen duraklama ya da çift ünsüz: Kıt’a, mesele, dikkat, millet, hürriyet gibi ikiz ünsüzlü sözcükler çoğunlukla Arapçadır.
Farsça Kökenli Sözcükler Nasıl Anlaşılır?
- Olumsuzluk ön ekleri: “bî-” ve “nâ-” Farsçadır: bîçare, bihaber, nahoş, namert, nadan.
- “hem-” ön eki: Birliktelik anlatır: hemşehri, hemfikir, hemcins, hemşire.
- “-hane” son eki: Yer bildirir: hastane, postane, kütüphane, pastane.
- “-dar”, “-kâr”, “-ger”, “-ban” ekleri: Sahiplik ya da meslek anlatır: dindar, hükümdar, sanatkâr, hilekâr, kimyager, bahçıvan.
- “-istan” eki: Ülke ve yer adları yapar: gülistan, Türkistan.
- “-zade” ve “-name”: Şehzade, amcazade; kanunname, seyahatname.
- J sesi: Arapçada bu ses bulunmadığı için jale, müjde, pejmürde, ejder gibi sözcükler Farsça kökenlidir.
- Gündelik örnekler: Çarşamba, perşembe, hafta, bahar, ateş, peynir, sebze, meyve, ayna, pencere, kahraman.
Bazı sözcükler iki dili bir arada taşır. Örneğin kütüphane sözcüğünün ilk bölümü Arapça, “-hane” eki Farsçadır; hilekâr ve dindar sözcüklerinde de Arapça bir sözcüğe Farsça ek gelmiştir.
Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bu ipuçları kesin kural değil, güçlü işaretlerdir. Alıntı sözcüklerin bir bölümü zamanla Türkçenin ses yapısına uymuştur; bir bölümü de Fransızca, İtalyanca, Rumca ya da İngilizce gibi başka dillerden gelmiştir. Emin olmadığınız durumlarda Türk Dil Kurumu sözlüğü ve köken bilgisi sözlükleri en güvenilir kaynaklardır. Köken bilmek hem yazım kurallarını (düzeltme işareti, ünsüz yumuşaması gibi) hem de eski metinleri anlamayı kolaylaştırır.
Arapçaya ilgi duyanlar Arapça öğrenirken nelere dikkat edilmeli yazımıza, diğer içerikler için yaşam kategorimize göz atabilir.
