“Şalteri indir” sözünü herkes duymuştur; elektriği tümden kesmek anlamında gündelik dile yerleşmiştir. Peki teknik olarak şalter ne demek? Şalter, bir elektrik devresini yük altındayken güvenle açıp kapatabilen ve çoğu türünde arıza anında devreyi kendiliğinden kesen anahtarlama elemanıdır. Sözcük Almanca “Schalter”, yani anahtar kelimesinden gelir.
Şalter Nedir?
Duvardaki aydınlatma anahtarı da bir anahtardır, ancak şalter çok daha yüksek akımları kesmek üzere tasarlanmıştır. Yüksek akım kesilirken kontaklar arasında ark adı verilen bir elektrik kıvılcımı oluşur; şalterin en önemli özelliği bu arkı güvenle söndürebilmesidir. Evlerdeki panoda bulunan ana kesici, sanayideki kompakt şalterler ve trafo merkezlerindeki büyük kesiciler aynı ailenin üyeleridir.
Başlıca Şalter Çeşitleri
- Yük ayırıcı (pako) şalter: Yalnızca elle açma-kapama yapar; koruma özelliği yoktur.
- Termik manyetik (kompakt) şalter: Aşırı yük ve kısa devrede otomatik açar. Ayrıntılar manyetik aşırı akım rölesi yazımızda.
- Otomatik sigorta: Konut panolarındaki küçük devre kesiciler; ilgili yazımız otomatik sigorta nedir.
- Kaçak akım koruma şalteri: Toprağa kaçan akımı algılayarak açar.
- Motor koruma şalteri: Motorların aşırı yük ve kısa devre koruması için ayarlanabilir.
- Açık tip güç şalteri: Ana dağıtım panolarında çok yüksek akımlar için kullanılır.
- Enversör şalter: Şebeke ile jeneratör arasında geçiş sağlar.
Şalter Nasıl Çalışır?
Koruma özellikli bir şalterin çalışması üç aşamada özetlenebilir:
- Kapama: Kol yukarı kaldırıldığında içerideki yaylı mekanizma kurulur ve hareketli kontaklar sabit kontaklara bastırılır; akım geçmeye başlar.
- Algılama: Akım, şalterin içindeki açma ünitesinden geçer. Aşırı yükte bimetal şerit ısınıp eğilir; kısa devrede bobinin manyetik alanı bir nüveyi çeker. Elektronik açma üniteli modellerde aynı iş akım sensörleri ve bir işlemciyle yapılır.
- Açma: Açma ünitesi mandalı serbest bırakır; kurulu yay kontakları hızla ayırır. Kontaklar arasında oluşan ark, ark söndürme hücresindeki metal plakalar arasında bölünür, soğur ve söner.
Mekanizma, kol elle yukarıda tutulsa bile arıza durumunda açabilecek biçimde tasarlanmıştır.
Şalter Açık, Kapalı ve Trip Konumu
Bu terimler gündelik kullanımda sık karıştırılır:
- Kapalı (ON, I): Kontaklar birleşiktir, devre tamamdır ve akım geçer. Kol yukarıdadır.
- Açık (OFF, O): Kontaklar ayrıktır, akım geçmez. Kol aşağıdadır.
- Trip konumu: Şalter bir arıza nedeniyle kendiliğinden açmıştır. Kompakt şalterlerde kol tam aşağı inmez, ortada bir konumda kalır; böylece elle kapatılma ile arıza sonucu açma birbirinden ayırt edilir.
Yani elektrik dilinde “kapalı” devre akımın geçtiği, “açık” devre ise kesildiği durumdur; kapı benzetmesinin tersidir. Trip konumundaki bir şalteri yeniden kurmak için kol önce tam aşağı, açık konuma itilir, sonra yukarı kaldırılır. Bunu yapmadan önce arızanın nedeni bulunmalıdır.
Şalter Ne İşe Yarar?
- Devreyi ya da tesisin tamamını elle enerjilendirir ve keser.
- Aşırı yük ve kısa devrede tesisatı ve cihazları korur.
- Bakım ve onarım sırasında ilgili bölümün enerjisini keserek güvenli çalışma sağlar; bazı modeller açık konumda kilitlenebilir.
- Arızalı bölümü ayırarak tesisin geri kalanının çalışmaya devam etmesini sağlar.
- Acil durumlarda enerjinin hızla kesilmesine olanak verir.
- Ek donanımlarla uzaktan açma-kapama ve durum izleme yapılabilir.
Şalter Parçaları Nelerdir?
- Gövde: Isıya ve arka dayanıklı, yalıtkan kalıplanmış kasa.
- Kumanda kolu: Elle açma-kapama ve konum göstergesi.
- Sabit ve hareketli kontaklar: Akımı taşıyan, aşınmaya dayanıklı alaşımlı uçlar.
- Açma-kapama mekanizması: Yaylı ve mandallı hızlı hareket düzeneği.
- Açma ünitesi: Termik eleman (bimetal), manyetik eleman (bobin) ya da elektronik ünite.
- Ark söndürme hücresi: Arkı bölen ve soğutan metal plakalar.
- Bağlantı terminalleri: Giriş ve çıkış iletkenlerinin bağlandığı klemensler ya da baralar.
- Ayar düğmeleri: Ayarlanabilir modellerde açma akımı ve gecikme ayarı.
- Test butonu: Açma mekanizmasının denenmesi için.
- Yardımcı donanımlar: Yardımcı kontak, alarm kontağı, açtırma bobini ve motorlu kurma mekanizması.
Şalterin seçimi, ayarı ve montajı yetkili elektrik personelinin işidir. Evde şalter ya da sigorta atıyorsa sigorta neden atar yazımızdaki güvenli kontrol adımlarına bakabilirsiniz. Diğer içerikler Yaşam kategorisinde.
