Şizofreni, hakkında en çok yanlış bilginin dolaştığı ruhsal hastalıklardan biridir. Filmler ve haberler çoğu zaman uç örnekleri öne çıkarır; oysa hastalıkla yaşayan insanların öyküleri çok daha çeşitli ve umut vericidir. Bu yazıda şizofren vaka kavramını açıklıyor, kendi öykülerini kamuoyuyla paylaşmış kişilerden ve eğitim amaçlı temsili örneklerden söz ediyoruz. Yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi yalnızca psikiyatri uzmanlarınca yapılır.
Şizofren Vaka Nedir?
Tıpta “vaka” ya da “olgu”, bir hastalığın belirli bir kişideki seyrinin, belirtilerinin ve tedavi sürecinin anlatımıdır. Şizofren vaka nedir diye sorulduğunda kastedilen, şizofreni tanısı almış bir kişinin klinik öyküsüdür. Vaka sunumları hekimlerin eğitiminde ve bilimsel yayınlarda kullanılır; hastanın kimliği gizlenir ve onamı alınır. Günümüzde “şizofren” yerine “şizofreni tanısı olan kişi” ifadesi tercih edilir; çünkü kişi hastalığından ibaret değildir.
Şizofreni Nedir?
Şizofreni; düşünce, algı, duygu ve davranışı etkileyen, genellikle ergenliğin sonu ile genç yetişkinlikte başlayan süreğen bir beyin hastalığıdır. Kalıtsal yatkınlık ile çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı kabul edilir. Belirtiler üç grupta toplanır:
- Pozitif belirtiler: Gerçekte olmayan sesler duyma gibi varsanılar; izlendiği ya da zarar göreceği yönünde sanrılar; dağınık konuşma ve davranış.
- Negatif belirtiler: Duygu ifadesinde azalma, isteksizlik, içe çekilme, konuşmada azalma ve zevk alamama.
- Bilişsel belirtiler: Dikkat, bellek ve planlama güçlükleri.
Hastalığın seyri kişiden kişiye çok değişir. Düzenli tedavi ve destekle pek çok kişi eğitimini sürdürür, çalışır ve ilişkiler kurar.
Yaşanmış Şizofren Vaka Örnekleri
Gerçek kişilerin sağlık bilgileri özeldir. Aşağıda yalnızca, yaşadıklarını kendi istekleriyle ve ayrıntılı biçimde kamuoyuyla paylaşmış kişilere yer veriyoruz.
John Nash
Amerikalı matematikçi John Nash, genç yaşta oyun kuramına yaptığı katkılarla tanındı. Otuzlu yaşlarının başında sanrılar ve varsanılarla seyreden bir dönem yaşadı ve şizofreni tanısı aldı; yıllarca hastaneye yatışlar ve akademik hayattan uzak kalma süreçlerinden geçti. İlerleyen yıllarda belirtileri belirgin biçimde azaldı, akademik çalışmalarına döndü ve ekonomi alanında Nobel ödülüne layık görüldü. Yaşamı bir biyografiye ve aynı adlı sinema filmine konu oldu; film, hastalığı görsel varsanılarla anlatarak dramatize etmiştir, oysa Nash’in yaşantısında işitsel belirtiler ön plandaydı.
Elyn Saks
Hukuk profesörü Elyn Saks, üniversite yıllarında başlayan hastalığını uzun süre gizledikten sonra anı kitabında tüm açıklığıyla anlattı. Kendisine bağımsız yaşayamayacağı söylenmiş olmasına karşın akademik kariyerini sürdürdü, ruh sağlığı hukuku alanında çalışmalar yaptı. Düzenli tedavinin, psikoterapinin, destekleyici bir çevrenin ve anlamlı bir işin iyileşmedeki rolünü vurgulayan konuşmaları geniş kitlelere ulaştı.
Bu iki örnek, hastalığın bir yaşamı tümüyle tanımlamak zorunda olmadığını gösterir. Öte yandan herkesin seyri bu denli olumlu değildir; pek çok kişi uzun süreli desteğe ihtiyaç duyar ve bu da kişisel bir başarısızlık değildir.
Temsili Vaka Örnekleri
Aşağıdaki anlatımlar gerçek kişilere ait değildir; ders kitaplarında hastalığın tipik görünümlerini açıklamak için kullanılan türden, kurgulanmış örneklerdir.
- Sinsi başlangıç: Üniversite ikinci sınıf öğrencisi bir genç, aylar içinde arkadaşlarından uzaklaşır, derslere gitmez, odasına kapanır ve öz bakımını ihmal eder. Ailesi durumu önce ergenlik bunalımı sanır. Zamanla komşuların kendisi hakkında konuştuğuna inanmaya başlar. Psikiyatri başvurusuyla tanı konur; ilaç tedavisi ve psikososyal destekle belirtiler geriler, öğrenci bir dönem ara verdikten sonra okuluna döner.
- Ani başlangıç: Yirmili yaşlarının sonunda çalışan bir kişi, yoğun stresli bir dönemin ardından birkaç hafta içinde uyuyamaz hâle gelir, kendisine emir veren sesler duyar ve izlendiğinden kuşkulanır. Yakınları acil servise götürür. Kısa bir yatışın ardından ayaktan tedaviyle izlenir.
- Tedaviyi bırakma ve yineleme: Belirtileri düzelen bir kişi kendini iyi hissettiği için ilacını hekimine danışmadan keser; birkaç ay sonra belirtiler geri döner. Bu örnek, düzenli izlemenin ve ilacı yalnızca hekim kararıyla değiştirmenin önemini gösterir.
Doğru Bilinen Yanlışlar
- “Şizofreni kişilik bölünmesidir.” Değildir; çoğul kişilik olarak bilinen durum farklı bir tanıdır.
- “Şizofreni tanısı olanlar tehlikelidir.” Büyük çoğunluğu şiddet göstermez; aksine şiddete ve istismara uğrama riskleri toplum ortalamasından yüksektir.
- “Tedavisi yoktur.” Kesin iyileştiren bir yöntem olmasa da belirtiler tedaviyle büyük ölçüde denetim altına alınabilir.
- “Kötü ana babalık yüzünden olur.” Bu görüş bilimsel olarak geçerliliğini yitirmiştir.
- “Çalışamaz, okuyamazlar.” Uygun destekle pek çok kişi üretken bir yaşam sürer.
Tedavi ve Destek
- Antipsikotik ilaçlar tedavinin temelidir ve yalnızca psikiyatri uzmanı tarafından düzenlenir.
- Psikoterapi, aile eğitimi, sosyal beceri çalışmaları ve mesleki rehabilitasyon iyileşmeyi destekler.
- Toplum ruh sağlığı merkezleri, ayaktan izlem ve rehabilitasyon hizmeti sunar.
- Erken başvuru, hastalığın seyrini olumlu etkiler.
- Alkol ve madde kullanımı belirtileri ağırlaştırır.
Yakınlar İçin
Bir yakınınızda gerçek dışı inanışlar, olmayan sesleri duyma, belirgin içe kapanma ya da işlevsellikte hızlı düşüş fark ederseniz tartışmaya girmeden, sakin bir dille bir psikiyatri uzmanına başvurmasını sağlayın. Kişinin kendisine ya da başkasına zarar verme riski varsa 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın. Hasta yakınları için dernekler ve destek grupları da önemli bir dayanaktır.
Ruh sağlığıyla ilgili diğer yazılarımız: majör depresyon nedir ve şema terapi nedir. Daha fazlası Sağlık kategorisinde.
